Katedra Historii Doktryn Politycznych i Prawnych

Katedra Historii Doktryn Politycznych i Prawnych UJ jest pierwszą i najstarszą katedrą tej dyscypliny naukowej w Polsce. Powstała w roku akademickim 1961/1962, wyodrębniając się z funkcjonującej na Wydziale Prawa UJ Katedry Prawa Państwowego. W l. 1969–2001 wchodziła w skład Instytutu Nauk Politycznych UJ, a od 1 X 2001 r. (po zmianach organizacyjnych związanych z utworzeniem Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ, w obręb którego wszedł Instytut) działa w ramach Wydziału Prawa i Administracji UJ. Twórcą i pierwszym kierownikiem Katedry był profesor Konstanty Grzybowski (1901–1970). Po tragicznej śmierci profesora, stanowisko kierownika Katedry objął jego uczeń, profesor Marek Sobolewski (1925–1983).

W latach 1983-2018 kierownikiem Katedry był profesor Michał Jaskólski (ur. 1946). Od 2018 r. funkcję tę pełni profesor Krystyna Chojnicka. Wśród wychowanków Katedry znajdują się m.in. profesorowie: Bogdan Szlachta, Włodzimierz Bernacki i Arkady Rzegocki, zatrudnieni w Instytucie Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych UJ. Obecnie w Katedrze, oprócz kierownika Katedry, prof. dr hab. Krystyny Chojnickiej, zatrudnionych jest troje adiunktów: dr hab. Iwona Barwicka-Tylekdr Jacek Malczewski, dr Agnieszka Czarnecka, oraz asystent, dr Anna Ceglarska

W Katedrze swoje rozprawy doktorskie przygotowywało także wielu doktorantów, studiujących zarówno w trybie stacjonarnym jak i niestacjonarnym.  W ostatnich latach tytuł doktora uzyskali:

2017 r.: dr Kuba Gąsiorowski, dr Anna Ceglarska

2018 r.: dr Marcin Tomasiewicz

w 2019 r.: dr Katarzyna du Vall

O historii doktryn

HISTORIA DOKTRYN POLITYCZNYCH I PRAWNYCH to dyscyplina z zakresu nauk historyczno‐prawnych, wykładana jako przedmiot na studiach prawniczych i politologicznych. Jej podstawowy zakres ukształtował się około połowy XIX w.; w tym czasie bowiem ukazały się fundamentalne dla tej dyscypliny rozwoju dzieła F.J. Stahla i P. Janeta, a wkrótce po nich J.C. Bluntschliego. Przełom wieku XIX i XX przyniósł  prace L. Gumplowicza, Cziczerina, Dunninga i Pollocka. Wszystkie te dzieła, będące w większości bardzo obszernymi syntezami, tworzyły kształt dyscypliny, której miejsce wśród innych dyscyplin historyczno‐prawnych było już ugruntowane. W następnych latach pojawiły się m.in. wybitne dzieła G. Moski, B. Russella, G.H. Sabine'a czy G. Catlina. Na gruncie polskim w dwudziestoleciu międzywojennym również powstały syntetyzujące prace E. Jarry i E. Krzymuskiego.
 
Kwestią sporną pozostawała sama nazwa tej dyscypliny. Historia doktryn była bowiem w dziełach tych auto‐ rów nazywana historią: „filozofii politycznej" (Janet), „filozofii prawa" (Stahl, Jarra, Krzymuski, Peretiatkowicz), „teorii politycznych" (Dunning, Sabine), „teorii państwa" (Gumplowicz), a także „doktryn politycznych" (Cziczerin, Mosca). Pewną zgodność  osiągali natomiast ci dziewiętnastowieczni autorzy w odniesieniu do przedmiotu i zakresu swych zainteresowań, identyfikując historię doktryn z historią systemów, którą uprawiali wielcy myśliciele pokroju Platona, Arystotelesa, św. Tomasza, N. Machiavellego, J. Bodina czy K. Monteskiusza. W ten sposób tworzyła się swoista elitar‐ na koncepcja., która wywodziła się wprawdzie z różnych przesłanek filozoficzno‐światopoglądowych (idealizm, socjologizm etc.), ale była wyrazem przeświadczenia, że doktryna to tylko taki system poglądów, który przynosi odpowiedź  na wszystkie lub niemal wszystkie pytania dotyczące państwa i prawa, i który ponadto opiera się na zwartych założe‐ niach filozoficznych i jednolitej metodologii.
 
Od koncepcji tej już pod koniec XIX w. zaczęto odstępować, sięgając do coraz szerszej bazy źródłowej, a nawet poszerzając horyzont badań  o zjawiska z zakresu myśli politycznej związanej z  życiem i praktyką, obejmując więc wszelkie jej przejawy — z ideologią i programami partii politycznych na czele. Bazą źródłową stały się także poglądy zawarte w dokumentach władzy państwowej, w wypowiedziach polityków, w publicystyce, w literaturze pięknej, jak również źródła historii sztuki i kultury materialnej społeczeństw. Proces ten w równej mierze występował w badaniach nad współczesnością, jak i nad czasami odległymi.
 
Dzisiejszy obraz historii doktryn, bez względu na zakorzenioną w danym kraju nazwę, charakteryzuje się nie‐ zwykle szerokim polem badawczym i ujęciami interdyscyplinarnymi (J. Barion, L. Strauss, J. Cropsey i in.). Takie ujęcia są wynikiem nie tylko wielości i różnorodności źródeł, ale także szerokiego definiowania samego pojęcia „doktryna",   w której obrębie znalazły się zatem elementy innych dziedzin, gałęzi i dyscyplin wiedzy, by wymienić tu — obok tradycyjnie wspominanych filozofii i prawa — także ekonomię, socjologię, religioznawstwo, etnologię  i wiele innych. We współczesnych syntezach daje się ponadto zauważyć odejście od tradycyjnych ujęć europocentrycznych i uwzględnianie doktryn pochodzących z innych obszarów tradycji i kultur politycznych świata oraz z innych systemów polityczno‐prawnych.
 
W nauce polskiej tendencja do wspomnianego ujęcia elitarnego dominowała aż do II wojny światowej. Lata 40. i pierwsza połowa lat 50. nie sprzyjały rozwojowi tej dyscypliny, głównie z racji politycznych. Jej odnowieniu, początkowo w sferze dyskusji naukowej, a potem w formie instytucjonalnej katedr na wydziałach prawa, sprzyjała rozpoczęta w 1956 r. dyskusja nad przedmiotem historii doktryn i jej horyzontem badawczym. Nie przyniosła ona wprawdzie pełnej zgody co do definicji i nazwy przedmiotu, ale dzięki pracom G.L. Seidlera, K. Grzybowskiego i J. Landego zdołano zakreślić ogólne ramy przedmiotu i stworzyć pewien wzorzec przyszłych syntez i podręczników akademickich. Przyjęto, że doktryny polityczne to nie tylko zwarte systemy poglądów na ustrój społeczno‐państwowy, lecz wszelkie historycznie uwarunkowane mniemania i poglądy na stosunki społeczne, a zwłaszcza na państwo i prawo. Owe mniemania i poglądy znajdują się zarówno w dziełach wielkich myślicieli, jak i w wypowiedziach działaczy politycznych, w dziełach pisarzy religijnych, w dziełach literatury pięknej, prasie i w publicystyce popularno‐naukowej, przybierając niekiedy formę krytyki i negacji określonego ustroju społeczno‐politycznego.
 
Historia doktryn jest zatem historią  owych mniemań  i poglądów na strukturę  polityczną  społeczeństwa, w szczególności zaś na państwo jako najważniejszy element tej struktury oraz na obowiązujące w społeczeństwie prawo. Do zadań historyka doktryn należy rekonstrukcja, systematyzacja i ocena tych poglądów i mniemań w ich historycznym rozwoju, a więc analiza ich związku z daną rzeczywistością, ocena ich wartości poznawczej, funkcji, jaką spełniały w swoim czasie, wreszcie roli, jaką faktycznie odegrały w historii. W ciągu 40 lat oprócz ogromnej liczby monografii powstało w Polsce kilkanaście syntez i podręczników akademickich, w większości obejmujących całość historii doktryn, pióra doświadczonych i wybitnych autorów. Liczba wydanych wyborów  źródeł,  świadcząca o rozwoju tej dyscypliny w wymiarze naukowym i dydaktycznym, przekroczyła kilkadziesiąt pozycji. Na zachodzie Europy dyscyplina ta (pod różnymi nazwami) jest wykładana np. we Francji jako jeden z ważniejszych przedmiotów w zakresie science politique, a np. w Niemczech — w obrębie nauk prawnych jako Geschichte der Rechtsphilosophie.
 
Wspominając o historii doktryn jako o przedmiocie akademickim, który pojawia się głównie w programach studiów prawniczych i politologicznych, trzeba też podkreślić,  że w zmodyfikowanej formie jest wykładany także na studiach historycznych, filozoficznych i socjologicznych, przeważnie pod nazwami: „historia doktryn", „historia myśli politycznej", „historia filozofii politycznej" lub „historia idei politycznych". Akademickie i dydaktyczne funkcje tego przedmiotu są bogate i zróżnicowane. Należąc do dziedziny nauk historyczno‐prawnych, historia doktryn podsumowuje niejako wiedzę z tego zakresu, wzbogacając słuchaczy o niezbędną dla prawnika czy politologa sumę wiadomości teoretycznych w aspekcie historycznym. Zarazem wprowadza ona studenta w krąg filozofii prawa, w teorię polityki, zapewnia też  historyczno‐teoretyczne podstawy prawa konstytucyjnego bądź  administracyjnego. Trafnie ujął to H. Olszewski: „Uczy szacunku do dialektyki [...] sprzyja kompleksowemu ujmowaniu zjawisk społecznych i politycznych, skłania do refleksji nad ustrojem, polityką  i władzą, przestrzega przed autorytatywnością  twierdzeń  i pobudza do ostrożności w formułowaniu prognoz".
 
prof. dr hab. Michał Jaskólski